Sinema: Kitaba Geçen Sinema Eleştirileri

-Türk Dili (Eleştiri Özel Sayısı), Nr: 142, Temmuz 1963-

Sinema:

Kitaba Geçen Sinema Eleştirileri

Sinema eleştirisinin kuramsal yönü, ilke­leri üzerinde kitap biçiminde yayımlanmış her hangi bir inceleme yoktur. Bu konudaki tek tük çalışmalar, tıpkı arada bir yapılan açık oturumlar, soruşturmalar gibi hep dergi say­falarında kalmış ya da sinemanın genel sorun­larını ele alan kitapların birkaç sayfasına sıkıştırılmıştır. Sinema eleştirisi bugün de bu konuda uzun soluklu bir araştırmayı göze alacak insanı bekliyor. Doğrudan doğruya sinema eleştirisi örnekleri için de yine çokluk, gazete ve dergi sayfalarına başvurmak gere­kiyor. Ama bu arada, eleştirilerini büyük oku­yucu kütlesinin ulaşamıyacağı eski-yeni bu gazete ve dergi sayfalarından kurtarmağı de­neyenler de yok değil. Bu yazıda da böyle bir denemeye girişen eleştirmenlerin yapıt­larından söz açacağız. Böylelikle, okuyucu daha kolaylıkla edinebileceği bu kitaplar yardımiyle hem sinema eleştirisinin uygulama alanındaki örneklerini görebilecek, hem de bu örneklerden sinema eleştirisinin ilkeleri üzerin­ de kendi kendine birtakım sonuçlara varabile­cektir.

Sinema eleştirisinin ilkeleriyle ilgili kitap gibi, bu eleştirinin tarihi üzerinde de her­ hangi bir kitap yoktur. Yalnız, René Jeanne ile Charles Ford'u n ortaklaşa hazırladıkları Le Cinema et la Presse, 1895-1960 (Paris, 1961) bu boşluğu hiç olmazsa Fransa için, doldur­ maktadır. Le Cinema et la Presse (Sinema ile Basın), konuyu şu üç açıdan ele almaktadır: Basında sinema, sinema basını, sinemanın bir haberleşme aracı olarak basınla yarışması. Görüldüğü gibi kitap doğrudan doğruya bir Fransız sinema eleştirisi tarihi değildir; fakat kitabın genişçe bir bölümü, Fransa'da günlük basında ve süreli yayınlarda sinemanın nasıl yer aldığını, sinema basınının, bu arada sine­ma eleştirmenliğinin nasıl geliştiğini anlatmağa ayrılmıştır. Konunun tarih yönünü araştıran bu yapıttan sonra, bugün artık tarih olmuş ilk sinema eleştirileriyle işe başlıyabiliriz. Bu alanda en tanınmış üç örnekten en eskisi,

S. A. Luciani adlı İtalyan eleştirmeninin 1921 de yayımlanan "Verso una nuove arte: 11 cinematografo ( «Yeni bir sanata doğru: Sinema», Roma, 1921) adlı yapıtıdır. 1950 de ölen Lu­ ciani, bu kitapta, 1911 yılında başladığı ve «II Tempo» ile «II corriere italiano» da yayım­ ladığı eleştirilerinden yaptığı seçmeleri top­ lamaktadır. Fransız eleştirmeni Louis Delluc'ün Cinéma et Cie. (Sinema ve ortakları, Paris, 1919) daha eski tarihlidir ama içinde yer alan eleştiriler Luciani'ninkilerden biraz daha sonradır. Sinema eleştirisinin kurucusu sayılan, 1916-21 arasında «Film», «Ciné-Club»,

«Cinéa» gibi sinema dergilerini yöneten Delluc, adı geçen kitabında bu dergilerde çıkan ya­zılarından bazılarını derlemiştir. İtalyan asıllı olan, fakat Fransa'da yaşayıp Fransızca yazan Ricciotto Canudo sinema eleştirisi kuruculuğunu Delluc'le paylaşabilecek çapta bir eleş­tirmen sayılır. «Yedinci sanat» deyiminin de bulucusu olan Canudo'nun 1923 teki ölü­müne kadar sinema üzerine yayımladığı eleştiri­lerden en önemlileri Fernand Divoire tarafın­dan toplanıp L'Usine aux images (Görüntü fabrikası, Paris, 1927) adıyla yayımlanmıştır. Fransa'da Delluc'tan sonra, kitap biçiminde yayımlanan eleştiri yazıları, tarih sırasına göre şöyledir: 1918 yılından beri sinema eleştirileri yazan, 1920-28 arasında zamanın en önemli edebiyat dergilerinden sayılan «Mercure de France»ın sinema eleştirilerini kaleme alan Léon Moussinac, bunlardan bazılarını Naissance du cinéma (Sinemanın doğuşu, Paris, 1925) da topladığı gibi, 1929 da ikinci bir eleştiri derlemesi olan Panoramique du cinéma (Sinemaya toplu bakış, Paris, 1929 )yı yayım­lamış, 1946 yılında da Age ingrat du cinéma (Sinemanın yeniyetmeliği, Paris, 1946) da ge­rek önceki kitaplarda yer alan, gerekse sonradan yayımladığı eleştirilerini bir araya getirmiştir. Sinema eleştirmenliğine Moussinac'la hemen hemen aynı yıllarda başlıyan Goncourt Akademisi üyelerinden Alexandre Arnoux da ses­ siz sinema çağından İkinci Dünya Savaşı sonra­ sına kadar yayımladığı eleştirilerden bir seç­meyi Du muet au parlant (Sessizden sözlüye, Paris, 1946) da okuyuculara sunmuştur. Yönet­menliğe geçmeden önce sinema eleştirmenliği yapan René Clair'in Réflexion faite (Olgun düşünce, Paris, 1951) kitabı bu yazıda sırala­nan sinema eleştirisi toplamalarından oldukça değişiktir. Clair bu kitabında 1922-35 arasın­daki eleştirilerinden örnekler alıyor, sonra her örneğin ardından o zamanki düşünceleriyle bunlar üzerinde 1950deki düşüncelerini karşı­laştırıyor. Roger Régent'in Cinéma de France (Fransa'nın sineması, Paris 1948) adlı kitabı, bu eleştirmenin Alman işgali sırasında, 1941-44 arasındaki yazılarını bir araya getiriyor. Bunu tarih sırasıyla 1945-46 arasındaki eleştirilerini toplıyan «Les Nouvelles Littéraires»in yazarı Goerges Charensol'ün Renaissance du cinéma Français (Fransız sinemasının yeniden doğuşu, Paris, 1946) izliyor. 1947den beri «Figaro Littéraire»in sinema eleştirmenliğini yapan ve tanınmış romancı François Mauriac'ın oğlu olan Claude Mauriac da bu eleştirilerinden seçmeleri VAmour du cinéma (Sinema aşkı, Paris, 1954) datoplıyarak Charensol'a katılıyor. Fransızca yayımlar arasında en son örnek, savaş sonrası Fransız eleştirmenlerinin en ün­ lüsü olan André Bazin'in 1958 yılında ölümün­ den az önce yayımlanmıya başlıyan, fakat ancak geçen yıl tamamlanan dört ciltlik eleştiri «külliyat»ıdır. Qu'est-ce que le cinéma? (Sine­ ma nedir?) genel başlığı altında yayımlanan bu ciltler şu adları taşımaktadır: /. Ontologie et langage (Varlıkbilim ve dil), //. Le cinéma et eles autres arts (Sinema ve öbür sanatlar), ///. Cin éma et sociologie (Sinema ve toplumbilim) IV. Une esthétique de la réalité: Le néo-réalisme (Bir gerçek estetiği: Yenigerçekçilik).

Kitap biçimindeki sinema eleştirileri ala­nında zenginlik bakımından İtalya, Fransa'yı izlemektedir. Üstelik bu toplamaların hemen hepsi 500-600 sayfalık hacimleriyle Fransa'daki örneklerini aşmaktadır. Bunların başında, Ma­ rio Gromo'nun «La Stampa»da 1931-55 yıl­ları arasındaki eleştirilerini topladığı Filmvisti (Görülmüş filimler, Roma, 1957) gel­mektedir. Bugünkü İtalyan sinemasının kuram­ sal yönden dayanakları olan «Cetro Sperimentale di Cinematografia» adlı enstitünün ve bu öğretim kurumunun yayın organı «Bianco e Nero» nun yöneticisi olan, «yenigerçekçilik» terimini ortaya atan Umberto Barbaro'nun çeşitli eleştirileri, 1959daki ölümü üzerine Lorenso Quaglietti tarafından bir araya getirilerek Servitu e grandezza del cinema (Sinemanın köleliği ve yüceliği, Roma, 1962) adı altında yayımlanmıştır. Barbaro'nun ar­ kadaşı olan Luigi Chiarini'nin 1954-57 arasında «II Contemporaneo» ile «Cinema Nuovo»daki yazıları da Panorama del cinema contempo­ raneo (Çağdaş sinemanın panoraması, Roma, 1957) başlığıyla yayımlanmıştır. «Cinema Nuo- vo» adlı derginin yöneticisi eleştirmen Guido Aristarco'da 1958-61 arasında bu dergide gerek kendisinin gerekse arkadaşlarının yayım­ladıkları eleştirileri // mestlere del critico (Eleş­ tirmenin işi, Milano, 1962) adlı kitapta bir araya getirmiştir.

İngiltere'deki bu çeşit yayımlar oldukça eski tarihlidir. Tanınmış sinema tarihçisi Paul Rotha'nın 1928-58 arasındaki eleştirilerinden seçerek meydana getirdiği Rotha on the Film (Rotha'nın filim üzerine düşünceleri, Londra, 1956); Forsyth Gardy'nin İngiliz belge-filim okulunun kurucusu John Grierson'un 1930-45 arasındaki eleştirilerinden seçerek meydana getirdiği Grierson on Documentary (Belge-filim üzerine Grierson'un düşünceleri, Londra, 1946) 1934-37 arasında BBC radyosunda sinema eleştirileri yapan İngiliz eleştirmeni Alistaire Cooke'un 1935 sularındaki İngiliz-Amerikan eleştirilerinden seçtiği örneklerle meydana ge­ tirdiği Garbo and the Night Watchmen (Garbo ile gece bekçileri , Londra, 1937); «The Ob- server» gazetesinin eleştirmeni C. A. Lejeune'ün 1936-47 arasındaki yazılarından derlenen Chestnuts in Her Laps (Kucağındaki kestaneler, Londra, 1947); James Agete'in iki ciltlik Around Cinemas (Sinemaların çevresinde,Londra 1946, 1948), hem eleştirmen hem karikatürcü olan ve eleştirilerini karikatürle süsliyen Ric­ hard Winnigton'un Drawn and quartered (Çizilmiş ve haftalık, Londra, 1948) 1943-48 arası eleştirileri bu ülkedeki bu çeşit yayımların tamamını kapsamaktadır. Birleşik Amerika'da ise, bu çeşit yayının ancak tek ör­neği vardır. Romancı ve sinema oyunculuğunu eleştirmenlikle birlikte yöneten James Agee'nin 1941-48 arasında «The Nation» ile «Time» dergilerinde yayımladığı eleştirilerden meydana gelen Agee on Film (Agee'nin filim üzerine düşünceleri, New York, 1958).

Nijat ÖZÖN

Leave a Comment

Filed under Araştırma

Leave a Reply